Przejdź do treści
Zdjęcie główne artykułu
Cepelia to znacznie więcej niż drewniane ptaszki, serwetki i „cepeliowski kicz”. Przez dekady wpływała na to, jak wyglądały polskie mieszkania, ubrania i przedmioty codziennego użytku. Wystawa „Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie pokazuje skalę tego fenomenu i jego znaczenie dla historii polskiego designu.

Cepelia, czyli Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, rozpoczęła działalność w 1949 roku. Jej zadaniem było organizowanie produkcji i sprzedaży wyrobów powstających w zrzeszonych spółdzielniach, a także rozwijanie współpracy pomiędzy rzemiosłem, twórczością ludową, sztuką i profesjonalnym projektowaniem.

Skala tego przedsięwzięcia z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. W okresie największego rozwoju system Cepelii obejmował niemal sto spółdzielni wytwórczych, siedem biur terenowych i ponad trzysta punktów sprzedaży w Polsce. Produkty trafiały również za granicę — działały reprezentacyjne salony m.in. w Brukseli i Nowym Jorku. W szczytowym okresie z organizacją związanych było nawet około 45 tysięcy pracowników.

Cepelia była więc nie tyle pojedynczą marką, ile ogromnym ekosystemem. Projektowała, produkowała, prowadziła badania, organizowała wystawy, sprzedawała przedmioty i budowała pewien obraz Polski — zarówno na potrzeby krajowego odbiorcy, jak i eksportu.

I właśnie ten obraz okazuje się najbardziej interesujący.

Wnętrze wystawy – Fot. A. Olchawska

Z jednej strony chodziło o ochronę tradycyjnego rzemiosła i lokalnych technik. Z drugiej — o przetwarzanie ich w taki sposób, żeby odpowiadały potrzebom nowoczesnego społeczeństwa. Sztuka ludowa spotykała się więc z modernizmem, a ręczna produkcja z projektowaniem przeznaczonym dla znacznie większej liczby odbiorców. Dyrektor MNK Andrzej Szczerski zwraca uwagę, że działalność Cepelii miała istotny wpływ na takie dziedziny jak meblarstwo, tkanina, moda czy projektowanie wnętrz, tworząc charakterystyczne połączenie inspiracji ludowych ze współczesnym językiem projektowym.

Na wystawie w Krakowie można zobaczyć pełne spektrum tej działalności: tkaniny, ceramikę, modę, biżuterię, pamiątki, plakaty i wydawnictwa. Są tu unikaty, krótkie serie projektowane przez uznanych twórców, ale również przedmioty produkowane masowo. Wśród nazwisk pojawiają się m.in. Jolanta Owidzka, Wojciech Sadley oraz Helena i Lech Grześkiewiczowie. Duża część prezentowanych obiektów pochodzi ze zbiorów prywatnych i muzealnych magazynów i nigdy wcześniej nie była publicznie pokazywana.

I chyba właśnie zestawienie rzeczy wybitnych z tymi zupełnie przeciętnymi jest w tej historii najważniejsze.

Cepelia nie była przecież galerią designu. Jej przedmioty miały trafiać do prawdziwych domów, restauracji, hoteli czy sklepów. Produkty zaprojektowane przez artystów funkcjonowały obok masowych wyrobów, które z czasem zaczęły być powielane coraz bardziej mechanicznie. To właśnie tutaj rodzi się napięcie pomiędzy dobrym wzornictwem a „cepeliowszczyzną” — słowem, które zaczęło oznaczać powierzchowne, dekoracyjne i często przesadzone wykorzystywanie folkloru.

 

Wystawa nie próbuje tego konfliktu wygładzić. Pokazuje Cepelię jednocześnie jako ważny ośrodek projektowania i jako producenta rzeczy, które dzisiaj mogą wydawać się kuriozalne. Dzięki temu zamiast prostej historii o „dobrym polskim designie” dostajemy znacznie ciekawszy obraz instytucji działającej pomiędzy sztuką, rzemiosłem, przemysłem, polityką kulturalną i zwyczajnym handlem.

To również opowieść o tym, kto właściwie kształtuje nasz gust. Przez dziesięciolecia Cepelia decydowała przecież, które elementy lokalnych tradycji zostaną uznane za reprezentatywne dla polskiej kultury, które wzory trafią do produkcji, które przedmioty pojawią się w sklepach i jaki obraz „polskości” zobaczą odbiorcy za granicą.

Dlatego „Obywatelka Cepelia” jest czymś więcej niż wystawą o przedmiotach z PRL-u. Pokazuje mechanizm, za pomocą którego projektowanie może wpływać na zbiorową wyobraźnię — i jak skutecznie przedmioty codziennego użytku zapisują się w naszej pamięci.

 

Wnętrze wystawy – Fot. A. Olchawska

Co ciekawe, historia Cepelii nie kończy się wraz z jej dawnym systemem organizacyjnym. Estetyka inspirowana folklorem wraca dziś regularnie w modzie i projektowaniu, a przedmioty jeszcze niedawno uznawane za staromodne coraz częściej stają się kolekcjonerskimi obiektami pożądania. Granica pomiędzy kiczem, nostalgią i dobrym wzornictwem okazuje się wyjątkowo płynna.

I być może właśnie dlatego warto dzisiaj wrócić do Cepelii — nie po to, żeby ją bezkrytycznie rehabilitować, ale żeby zobaczyć, jak ogromny wpływ miała na polską kulturę materialną.

„Obywatelka Cepelia” prezentowana jest w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie od 9 października 2026 do 21 lutego 2027 roku. Kuratorami wystawy są prof. UAM dr hab. Piotr Korduba i dr Anna Wiszniewska, a za projekt aranżacji odpowiada Studio MatosekNiezgoda.